ਬਾਣੀ `ਚ ਕਾਫੀ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਰਾਗ ਹੈ- ਸਾਡੇ ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਜਿਵੇ ਬਾਣੀ ‘ਓਅੰਕਾਰੁ’ ਨੂੰ ‘ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰੁ’ ਲਿਖਣ ਦਾ ਟੱਪਲਾ ਖਾ ਗਏ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ‘ਕਾਫੀ’ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਰਾਗ’ ਸਮਝਣ ਦੇ ਥਾਂ ‘ਛੰਦ’ ਦੀ ਕਿਸਮ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ‘ਪੰਜਾਬੀ `ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਕਾਫੀਆਂ’ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ”। ਆਪਣੇ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਲਈ ਉਹ ਸੱਜਣ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ” ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਬਦ ਭੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਵੀ ਪੰਥ ਦੀ ਚਲਦੀ ਫ਼ਿਰਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਊਂਝ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ੩੧ ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇ ਉਪ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ `ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਛੰਦ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਰਾਗ ਹੀ ਹੈ।
‘ਕਾਫੀ’, ਛੰਦ ਕਿ ਰਾਗ? ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਕਾਫੀ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ-ਲੇਖਾਂ `ਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ (੧) ਰਾਗ ਆਸਾ ਘਰੁ ੮ ਕੇ ਕਾਫੀ ਮਹਲਾ ੪-ਸਿਰ-ਲੇਖ ਹੇਠ ੨ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਸਿਰ-ਲੇਖ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਕੇ’ ਵਿਆਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪੁਲਿੰਗ, ਬਹੁ-ਵਚਨ’ ਹੈ; ‘ਛੰਦ’ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਕਾਫੀ’ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਇਕ-ਵਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਕਾਫੀ’ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਅੰਕ ੨ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਿਰ-ਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ‘ਕਾਫੀਆਂ’ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਸਿਰ-ਲੇਖ `ਚ ‘ਕੇ’ ਦੇ ਥਾਂ ‘ਕੀਆਂ’ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ‘ਕਾਫੀ’ ਦੇ ਥਾਂ ‘ਕਾਫ਼ੀਆਂ’ ਹੁੰਦਾ। (ਵੇਖੋ ਪੰਨਾ ੩੬੯)।
