ਬਾਣੀ ਇਕਤ੍ਰ ਕਰਣ ਦੀ ਤਾਂ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ- ਹੁਣ ਤੀਕ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਕਿ ਆਦਿ ਬੀੜ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਿਧਰੋਂ ਵੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਬਾ ਮੋਹਣ ਜੀ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ, ਸੰਗਲਾਦੀਪ, ਭਾਈ ਬਖਤੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇਧਰੋਂ-ਓਧਰੋਂ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਮੂਲ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਟੱਪਲਾ ਦੇਣ ਤੇ ਭਮਲ ਭੂਸੇ `ਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਹਨ, ਤਾਕਿ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੁਲੇਖਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਕਿ “ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ” ਅਧੂਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਣ ਸਮੇਂ ਕੁੱਝ ਬਾਣੀ ਬਾਹਰ ਛੁੱਟ ਗਈ ਜਾਂ ਵਾਧੂ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਸਨ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਚਾਈ ਪੱਲੇ ਬੰਨ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੰਪੂਰਣ ਗੁਰੂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪੰਕਤੀ ਵਾਧੂ ਚੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪੰਕਤੀ ਬਾਹਿਰ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਪਹਿਚਾਨਣ ਲਈ ਕਿ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਮੇਤ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੀਕ, ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜਾ-ਬ-ਦਰਜਾ ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧ `ਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਕੁੱਝ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ੧. ਸੂਹੀ ਰਾਗ `ਚ ਫ਼ਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ ੭੯੪ `ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ- “ਬੇੜਾ ਬੰਧਿ ਨ ਸਕਿਓ, ਬੰਧਨ ਕੀ ਵੇਲਾ॥ ਭਰਿ ਸਰਵਰੁ ਜਬ ਊਛਲੈ, ਤਬ ਤਰਣੁ ਦੁਹੇਲਾ॥ ੧ ॥ ਹਥੁ ਨ ਲਾਇ ਕਸੁੰਭੜੈ, ਜਲਿ ਜਾਸੀ ਢੋਲਾ॥ ੧ ॥ ਰਹਾਉ॥ ਇੱਕ ਆਪੀਨ੍ਹ੍ਹੈ ਪਤਲੀ, ਸਹ ਕੇਰੇ ਬੋਲਾ॥ ਦੁਧਾ ਥਣੀ ਨ ਆਵਈ, ਫਿਰਿ ਹੋਇ ਨ ਮੇਲਾ॥ ੨ ॥ ਕਹੈ ਫਰੀਦੁ ਸਹੇਲੀਹੋ ਸਹੁ ਅਲਾਏਸੀ॥ ਹੰਸੁ ਚਲਸੀ ਡੁੰਮਣਾ, ਅਹਿ ਤਨੁ ਢੇਰੀ ਥੀਸੀ॥ ੩ ॥ ੨ ॥ ਵਿਚਾਰਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਵਿਸ਼ਾ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਸਵਟੀ `ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ, ਕਿ ਸ਼ਬਦ `ਚ ਫ਼ਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਇਸੇ ਗੱਲ `ਤੇ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਵਿਹਾਜ ਕੇ ਪਛਤਾਉਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਗੱਲ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ, ਜਦ ਤੀਕ ਸੁਆਸ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਇਸੇ ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਉਸੇ ਰਾਗ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ `ਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸੇ ਸੂਹੀ ਰਾਗ `ਚ ਹੀ ਪੰਨਾ ੭੨੯ `ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਕਮਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਰਹਾਉ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਤੀਕ ਵੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਹੈ “ਜਪ ਤਪ ਕਾ ਬੰਧੁ ਬੇੜੁਲਾ ਜਿਤੁ ਲੰਘਹਿ ਵਹੇਲਾ॥ ਨਾ ਸਰਵਰੁ ਨਾ ਊਛਲੈ ਐਸਾ ਪੰਥੁ ਸੁਹੇਲਾ॥ ੧ ॥ ਤੇਰਾ ਏਕੋ ਨਾਮੁ ਮੰਜੀਠੜਾ ਰਤਾ ਮੇਰਾ ਚੋਲਾ ਸਦ ਰੰਗ ਢੋਲਾ॥ ੧ ॥ ਰਹਾਉ॥ ਸਾਜਨ ਚਲੇ ਪਿਆਰਿਆ ਕਿਉ ਮੇਲਾ ਹੋਈ॥ ਜੇ ਗੁਣ ਹੋਵਹਿ ਗੰਠੜੀਐ ਮੇਲੇਗਾ ਸੋਈ॥ ੨ ॥ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇ ਨ ਵੀਛੁੜੈ ਜੇ ਮਿਲਿਆ ਹੋਈ॥ ਆਵਾ ਗਉਣੁ ਨਿਵਾਰਿਆ ਹੈ ਸਾਚਾ ਸੋਈ॥ ੩ ॥ ਹਉਮੈ ਮਾਰਿ ਨਿਵਾਰਿਆ ਸੀਤਾ ਹੈ ਚੋਲਾ॥ ਗੁਰ ਬਚਨੀ ਫਲੁ ਪਾਇਆ ਸਹ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬੋਲਾ॥ ੪ ॥ ਨਾਨਕੁ ਕਹੈ ਸਹੇਲੀਹੋ ਸਹੁ ਖਰਾ ਪਿਆਰਾ॥ ਹਮ ਸਹ ਕੇਰੀਆ ਦਾਸੀਆ ਸਾਚਾ ਖਸਮੁ ਹਮਾਰਾ॥ ੫ ॥ ੨ ॥ ੪ ਆਖਿਰ ਇਹ ਇਸੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਫ਼ਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
